Köln’de yaşayanlar her ayın ilk perşembesi diledikleri müzeyi ücretsiz ziyaret edebiliyor. Ben de bu fırsatı değerlendirip şehrin merkezinde yer alan EL-DE Haus’a gitmeye karar verdim. Başlangıçta sıradan bir iş hanı olarak inşa edilen bu yapı, çok geçmeden tarihin en karanlık dönemlerinden birine ev sahipliği yapmış. Önceleri resmi bir kurumun gündelik ritmini taşıyan mermer merdivenlerde ellerinde dosyalarla gezenlerin ayak sesleri duyulurken, zamanla bu seslerin yerini bodrum katlardan gelen çığlıklar almış. Geçmişle bugün arasında sıkışmış bir tanık gibi duran bu yapı, her adımda hafızaya sert bir rüzgâr gibi çarpıyor. Bugünse bir müze olarak o dönemin izlerini, belgelerini ve seslerini ziyaretçileriyle paylaşıyor.
Müzenin kalıcı sergisi, iki kata yayılan kapsamlı bir anlatıyla ziyaretçiyi zamanda bir yolculuğa çıkarıyor. Tarihi fotoğraflar, gazete kupürleri, mektuplar, resmi belgeler ve interaktif görsel-işitsel araçlar eşliğinde bir diktatörlüğün nasıl adım adım inşa edildiğini, şehrin gündelik dokusunda nelerin ve kimlerin sessizce değiştiğini gözler önüne seriyor. Sergi, Nasyonal Sosyalist terörün yapısal işleyişini sadece üstten değil bireylerin gözünden, zulme uğrayan grupların kaderleri üzerinden de anlatıyor.
Savaşın sonuna doğru Köln’ün yerle bir edilmesi de bu anlatının bir parçasını oluşturuyor. Ziyaret sırasında beni en çok etkileyen bölümlerden biri, medya aracılığıyla propagandanın nasıl adım adım sıradanlaştığını görmek oldu. Nasyonal Sosyalist ideoloji yalnızca miting kürsülerinden, resmi bildirilerden değil, çocuk kitaplarından okul panolarına, radyo yayınlarından sokak afişlerine kadar hayatın her köşesine sinsice sızmıştı. Bu düzen yalnızca baskıyla değil, görünürlükle de güç kazanmıştı.
Özellikle serginin ilk katında karşıma çıkan bu afiş, Nazi propagandasının kadın bedenini ve kimliğini nasıl ideolojik bir araç hâline getirdiğini gözler önüne seriyordu. Kadın, tıpkı günümüzde de sıkça duyduğumuz üzere, yalnızca “anne”, “eş”, “koruyucu” olarak konumlandırılıyordu. Üreticiliği yalnızca “aile” içerisindeki konumundan ibaret görülüyordu. Erkek işsizliğini kadınlar üzerinden meşrulaştırıyor, böylelikle kadını kamusal alandan silmeye yönelik stratejik bir adım atıyordu. Aslında bu yöntem bizim için oldukça tanıdık, “doğal” rollerle süslenmiş bir tahakküm biçimi.
Kadınlara toplumun iyiliği için “evine dönmeleri” gerektiği hatırlatılıyor. Ama bu bir çağrı mı, asla değil; buyruğun, sınır çizmenin, belki de had bildirmenin dili. “Bu kadın bir annedir!” cümlesiyle pekiştirilen bu anne kimliği, biyolojik bir rol olmaktan çıkıp siyasi ve ideolojik bir göreve dönüştürülüyor. Kadın çalışmamalı, üretmemeli, yalnızca doğurmalı ve korumalı. Kadının toplumsal görünürlüğünü yok ederek erkek egemenliğin hem ekonomik hem kültürel açıdan kabulünü sağlıyor. Bu da bizim yabancı olmadığımız bir dil. Günümüzde hâlâ karşımıza çıkıyor, kadını evine, çocuklarına, “doğasına” döndürmeye çalışan söylemler. Yalnızca tarihsel bir kalıntı değil, hâlâ canlı, hâlâ etkili, hâlâ aramızda. Karşımızda duran yalnızca bir afiş değil, aynı zamanda patriyarkal düzenin “ben buradayım” seslenişi.
Düzen yalnızca kadınlar üzerinden kendini yeniden üretmiyor. Müzenin devamında bir “Alman” olarak Alman malı kullanmayı, Alman gibi düşünmeyi, “Alman” kalmayı hatırlatan pek çok afiş görüyoruz. Hayatın içindeki pratiklere sızarak geleceğin ancak bu yolla kurulabileceğini imliyor.
Öyle ki, bu kapsayıcılığına (!) çocukları da dahil ederek onların kimliğini baştan belirliyor ve onları sistematik bir şekilde araçsallaştırıyor. Çocuklar da ideolojiye teslim edilerek Nazi propagandasının taşıyıcısı hâline getiriliyor.
Auch du [Sen de] ifadesi, kısa ama öz bir şekilde her şey gibi bireyin de Führer’e ait olduğunu fısıldayarak kendini yeniden meşrulaştırıyor. Erkek çocuk görselleri, arkalarında SS subayının gölgesiyle, ileride nasıl güçlü, sırtı dik birine dönüşeceklerini ima ediyor, gelecekte onları bekleyen “ilahi” görevi şimdiden onlarla eşleştiriyor. Hemen yanında ise benzer bir dil, saçları örgülü, beyaz gömleği ve mahcup tebessümüyle masumiyeti simgeleyen bir kız çocuğu üzerinden devam ediyor. Çocukların yeri bu düzende hazır, onlar rejimin hem ürünü hem de teminatı.
Ancak bu temsiller, yalnızca rejimin kabul ettiği çocuklar için. Diğer yanda ise Sinti ve Roma çocukları gibi etnik kimlikleri nedeniyle damgalanmış, insanlık dışı koşullarda oradan oraya sürüklenmiş, eğitimden ve oyundan mahrum bırakılmış, toplama kamplarında çocuk olmaya zorlanmış çocuklar var. Serginin ilerleyen bölümlerinde bu çocukların da sessiz tanıklıklarına rastlıyoruz. Sadece kimlikleri nedeniyle suçlu ilan edilen bu çocuklar, Nazi ideolojisinin tahayyül ettiği gelecekte yer bulamıyordu. İnşa edilen “geleceğin” bir parçası olamazdı onlar; aksine, o gelecekten tamamen silinmeleri gerekirdi.
Serginin sonuna yaklaşırken yerde gördüğüm yazılar adımlarımı yavaşlatıyor. Zamanın bir köşesine kazınmış, çoğu silinmiş, taşın üzerine işlenmiş notlar bunlar. Bazıları hâlâ inatla kendini göstermeye devam ediyor. Pek çoğunu anlamakta güçlük çeksem de içimi en çok sıkan ve belki de en çarpıcı olanlardan biri şu cümleydi: Nie wieder Krieg [Savaşa son].
Toplumsal hafızayı canlı tutmak, geçmişin karanlık dönemlerini aydınlatarak her gün yeniden ders çıkarabilmek için kapılarını bizlere açan bu müze bende bir soruyu açığa çıkardı: Tarihten gerçekten bir şey öğrenebildik mi?
EL-DE Haus’un soğuk duvarları sadece geçmişi anlatmıyor; aynı zamanda bugünü de düşündürüyor. O yılların ardından hâlâ aynı ideolojik yapılarla, aynı ayrımcı dille, aynı güç gösterileriyle yüzleştiğimizi fark ediyorum. Ve ne yazık ki bugün de gücü elinde tutan eril ideolojilerin masum halklar üzerinde iktidarını pekiştirmeye çalıştığı bir savaşın içindeyiz. Bu müze yalnızca geçmişin tanığı değil, aynı zamanda bugünümüzün aynası.
(Müzede çok daha kapsamlı bölümler ve ayrıntılı açıklamalar yer alıyor. Benim görselleştirip üzerine düşündüğüm kısımlar, bu yoğun anlatının yalnızca küçük bir parçası. Burada tamamen kişisel izlenimlerim ve yorumlarım mevcut. Tarihsel bağlamı daha derinlemesine anlamak için müzeyi ziyaret etmenizi öneririm.)
